piątek, 24 maja 2013

Rzepakową porą

Miesiąc maj to wyjątkowy okres w Starym Lesie. To okres kwitnięcia rzepaku, czas żółtego koloru.  







W Europie Środkowej, w tym także w Polsce, rzepak jako roślina uprawna pojawił się około XVI wieku. Prawdopodobnie powstał z przekrzyżowania się kapusty z rzepikiem (Krzymański 2000). Pierwsze dane statystyczne dokumentujące uprawę rzepaku pochodzą z 1811 roku (Pietruszyński 1949). Z materiałów tych dowiadujemy się, że rzepak był już wtedy uprawiany w wielu gospodarstwach w „Kaliskiem, Warszawskiem, na Kujawach, w Sandomierskiem, Poznańskiem, Płockiem, Lubelskiem, Siedleckiem, Łomżyńskiem, Bydgoskiem i Krakowskiem".
Tendencje wzrostowe w produkcji trwały do lat 60. XIX w. Uzyskiwane w tym czasie plony wahały się od 5 do 11 dt/ha. Uprawiano również rzepik, sporadycznie podejmowano też próby uprawy rzepaku jarego.
Według danych Rocznika Statystycznego GUS średnia powierzchnia uprawy rzepaku i rzepiku w Polsce w okresie 1909-1913 wynosiła 30 tyś. ha. W latach 1930-34 uprawiano w Polsce, w jej obecnych granicach, około 34 tyś. ha rzepaku i rzepiku. Od tego okresu poprawia się koniunktura i wzrost zainteresowania uprawą - w końcu lat 30. ubiegłego wieku powierzchnia uprawy rzepaku przekroczyła 60 tyś. ha.

Trudno o jednoznaczne wskazanie daty, którą można by przyjąć jako początek zorganizowanej hodowli rzepaku w Polsce. Pierwsze liczące się osiągnięcie w tym zakresie wiążą się z założoną w 1891 r. firmą hodowlaną A. Stieglera w Sobótce, gdzie powstała pierwsza krajowa odmiana rzepaku, dominująca w produkcji w okresie międzywojennym i uprawiana także po wojnie, Sobótka, znana też jako rzepak Sobótkowski.

W okresie międzywojennym popularne i dobrze plonujące w polskich warunkach były niemieckie odmiany rzepaku: Lembkego i Janetzkego. O przydatności do uprawy w warunkach Polski często decydowała zimotrwałość. Pod tym względem wyróżniały się polskie odmiany miejscowe Wołyński Nadwiślański, Bydgoski i rzepik Łęcki.

Do rozwoju uprawy rzepaku przyczyniło się wprowadzenie środków chemicznym do walki ze słodyszkiem, który w niektórych latach szczególnie sprzyjających jego rozwojowi potrafił zniszczyć do 80% plonu. Już w 1950 r. łączna powierzchnia zbiorów roślin oleistych wynosiła w Polsce 130 tyś. ha, z czego rzepak i rzepik stanowiły około 100 tyś. ha (Dembiński 1955).

Po ulepszeniu, w wyniku prac hodowlanych, zimotrwałości rzepaku ozimego i dopracowaniu technologii uprawy, plonujący o 30% niżej rzepik ozimy został wyeliminowany z uprawy, podobnie jak i nisko plonujący rzepak jary. Udział rzepaku w powierzchni zasiewów roślin rolniczych do końca lat 50. ubiegłego wieku nie przekraczał 1%, dopiero po 1960 r. jego udział znacznie wzrósł (rys. 1).

Mimo pewnych wahań wynikających głównie z anomalii klimatycznych (lata 1970, 1979, 1982), tendencja wzrostowa w produkcji rzepaku trwała do 1989 roku. Wówczas udział rzepaku w strukturze zasiewów wyniósł 4%, a powierzchnia zasiewów 570 tyś. ha. W latach 80. ubiegłego wieku zbiory wynosiły 750-800 tyś. ton i w pełni zaspokajały zapotrzebowanie krajowego przemysłu tłuszczowego. Od początku lat 90. zaznaczył się bardzo wyraźny regres w produkcji; zmniejszyła się powierzchnia uprawy, pogorszył poziom agrotechniki, zmniejszyły plony, zbiory oraz opłacalność uprawy. W 1993 r. plony spadły do poziomu 1983 roku. W ostatnich latach XX w. powierzchnia zasiewów rzepaku z roku na rok ulegała znacznym zmianom, w zależności od zmieniającej się koniunktury, wahając się od 300 do 600 tyś. ha.

W hodowli rzepaku Polska zajmuje liczące się miejsce w skali światowej. Z Polski, a właściwie z IHAR, wywodzą się materiały hodowlane stanowiące podstawowe źródła hodowli jakościowej. W IHAR powstała pierwsza na świecie niskoerukowa odmiana rzepaku, a nowe typy odmian były wprowadzane do uprawy w Polsce w tym samym czasie, co w Kanadzie i w Europie Zachodniej.

Sukcesy w hodowli rzepaku związane były głównie z hodowlą jakościową, a efektem postępu hodowlanego był wzrost wartości żywieniowej produkowanego oleju i wartości paszowej śruty poekstrakcyjnej. Dzięki temu rzepak ozimy stał się jedną z głównych roślin przemysłowych, oleistych i paszowych zarazem.






Tekst:
Prof. dr hab. Edward Arseniuk
Dr Tadeusz Oleksiak
Instytut Hodowli i Aklimatyzacji Roślin w Radzikowie